Stichting Kunst en Openbare RuimteInhoudsopgave OPEN 8 (On)zichtbaarheid
OPEN 8 (On)zichtbaarheid. Voorbij het beeld in kunst, cultuur en het publieke domein
De mate van zichtbaarheid van sociale, politieke, economische en culturele gebeurtenissen via publieke beelden, wordt als indicatief beschouwd voor het democratische gehalte van een samenleving. Zichtbaarheid wordt geassocieerd met openheid en communicatie, met sociale orde en politieke balans. Het onzichtbare is het ongecontroleerde, onbestaanbare of onderdrukte, maar ook dat wat erop wacht onthuld te worden. Binnen dit regime produceren de visuele media onophoudelijk beelden, maar is ook het ‘publiek’ zelf constant bezig zijn ervaringen te visualiseren. In dit bedwelmende proces verdwijnt elke boodschap of maatschappelijke agenda uit beeld. Wat voor positie heeft de kunst hierin? Wat kan de inzet zijn van de kunstenaar, ontwerper of architect, diens engagement en legitimatie? En welke specifieke ontwikkelingen in de actuele beeldcultuur spelen hierbij een rol? Voor dit nummer werkte de vaste redactie samen met gastredacteuren Willem van Weelden en Jan van Grunsven.
Jorinde Seijdel
Redactioneel
Online artikel
Willem van Weelden
Kijken: zien: wegkijken
Online artikel
Camiel van Winkel
Het primaat van de zichtbaarheid
Aan de hand van een aantal voorbeelden uit de mode, reclame, grafisch design en televisie onderzoekt Camiel van Winkel het primaat van de zichtbaarheid en de gevolgen daarvan voor het kritisch omgaan met de hedendaagse beeldcultuur. Dit artikel is een sterk ingekorte versie van het eerste hoofdstuk van het boek Het primaat van de zichtbaarheid dat in het najaar van 2005 verschijnt bij NAi Uitgevers, Rotterdam.
Beeldbijdrage Pascale Gatzen
In het kader van Open 8 vroeg de redactie aan Pascale Gatzen om een beeldbijdrage, en meer in het bijzonder om een reactie op de voorpublicatie uit ‘Het primaat van de zichtbaarheid’ van Camiel van Winkel. Als modeontwerper is Pascale Gatzen vooral geïnteresseerd in mode als een formeel systeem van codering en productie van betekenis. Internationale bekendheid verwierf zij met de in diverse modetijdschriften gepubliceerde foto's van door haar gemaakte kledingstukken, die een nauwgezette remake zijn van het tweedimensionale beeld van kleding zoals die is afgebeeld in mode-series in tijdschriften als Purple, i-D magazine en Vogue. Gatzen interpreteert het kledingstuk uit de mode-serie (de gezamenlijke interpretatie van ontwerper, stylist en fotograaf) niet als afgeleide van een origineel, als representatie, maar als iets wat gezien kan worden als aanleiding, als bron. Door ook de remake te fotograferen, en af te beelden naast de foto uit de mode-serie waarop de remake is gebaseerd, weet Gatzen het beeld te bevrijden uit de afbeelding, of preciezer gezegd: te opteren voor de mogelijkheid om beeld en afbeelding te herzien voorbij hun eigen limiet.
Jouke Kleerebezem
Het postmonumentale beeld
Over duurzame zichtbaarheid in de netwerksamenleving
Onder grote mediale aandacht ontstaan de laatste jaren overal spontaan monumenten die voorbij dreigen te gaan aan de complexiteit van de samenleving en slechts zichtbaar zijn voor de duur van de media-aandacht. Het traditionele monument en het collectieve geheugen komen daarmee zwaar onder druk te staan. Volgens Jouke Kleerebezem biedt het internet belangwekkende perspectieven op een nieuwe ‘postmonumentale beeldvorming’, een nieuwe economie van de aandacht.
Transparantie en exodus
Over het politieke proces in gemedieerde democratieën
Brian Holmes
De Britse cultuurkriticus en activist Brian Holmes betoogt dat kunstzinnige experimenten onmiskenbaar hun stempel hebben gedrukt op hedendaagse maatschappelijke protestbewegingen. Hij gaat in op de notie van het proces als datgene wat experimentele kunst en activisme ten diepste gemeen hebben. Holmes analyseert daarbij de exodus, de uittocht of desertie, als vorm van verzet om te ontsnappen aan de verlammende transparantie van de gemedieerde democratieeen, aan de ‘politiek-zoals-we-die-kennen’.
Online artikel
Jorinde Seijdel
Wilde beelden
De opkomst van amateurbeelden in het publieke domein
Dat camerabeelden van amateurs een rol kunnen spelen als bewijsmateriaal en beeldbron bij de verslaggeving en interpretatie van significante gebeurtenissen is op zich niet nieuw, getuige de Zapruder-film van de moord op J.F. Kennedy of de Rodney King-videotape. Digitale media en internet lijken een toenemende inmenging van amateurbeelden in de professionele media nu echter onafwendbaar te maken. Wat is de status van deze ‘wilde’ beelden in het publieke domein? Maken ze de nieuwe dode hoeken van de officiële nieuwsmedia zichtbaar? Of getuigen ze vooral van een publiek verlangen naar beelden waarin de afstand tot de gebeurtenissen nagenoeg is opgeheven?
Online artikel
Dieter Lesage
Imperium en design
Wanneer het politieke debat zich terugtrekt op het gebied van het visuele, wanneer van ons wordt verwacht dat we debatteren over hoe een vlag eruit moet zien, dan leggen we ons er bij neer dat politiek alleen maar over vormgeving gaat, aldus de Belgische politiekfilosoof Dieter Lesage. Hij pleit voor een ‘mensenrechtenfundamentalisme’ om uit de postpolitieke impasse te komen van het Imperium, het mondiale netwerk dat door Negri en Hardt beschreven is in Empire.
Wouter Davidts
Column: Het museum ontmanteld en te kijk gezet
Online artikel
Willem van Weelden
'Nothing will come of nothing'
Het territoriaal onderzoek van Bureau d'Études
De Parijse conceptuele groep Bureau d'Études is al geruime tijd bezig met het letterlijk in kaart brengen van het hedendaagse kapitalisme, dat als organisatievorm sinds de val van het IJzeren Gordijn onmiskenbaar een globale aangelegenheid is geworden. Een gesprek over een contra-cartografische praktijk, die door zichtbaarheid te verlenen aan beschikbare, maar vaak onzichtbare informatie de maatschappij wil 'potentialiseren', en tegelijkertijd een potentiële maatschappij wil actualiseren.
Henk Oosterling
Het publieke bestaan van Homo informans
Over kunst in tijden van terreur
Het handelsmerk van het kunstenaarscollectief Critical Art Ensemble is het produceren en distribueren van kennis als een contra-expertise voor de weinig transparante en eenzijdige informatie van overheid en bedrijfsleven over hun producten. Hij maakt daarbij gebruik van het nomadische en virtuele karakter van de huidige informatiemaatschappij. De door hem toegepaste hybride praktijk, gericht op het streven naar openheid en zichtbaarheid, wordt echter niet altijd begrepen, laat staan gewaardeerd. Het werd Steve Kurtz, lid van CAE, zelfs fataal. Hij werd op 29 juni 2004 aangeklaagd voor 'wire and mailfraud'.
Jan van Grunsven en Willem van Weelden
Onzichtbare politiek
De praktijk van DRFTWD Office Associates
In 1999 richtten Arno van der Mark en Gilbert Koskamp het bureau ‘DRFTWD / Archi components services’ op, nu bekend als ‘DRFTWD Office Associates’. Hun ontwerppraktijk kenmerkt zich door een strategisch ruimtelijke aanpak, waarbinnen het begrip neutraliteit een belangrijke plaats inneemt. Onderstaande tekst is gebaseerd op een vraaggesprek met Arno van der Mark, dat plaatsvond op 22 september 2004 op het kantoor van DRFTWD in Amsterdam.
Een gesprek onder leiding van Henk Oosterling
Visies over kunstopleidingen voor kunst & openbare ruimte
Openbaarheid en openbare ruimte hebben zich de laatste decennia bewezen als urgente sociaal-culturele en politieke noties. De kunst is een van de domeinen bij uitstek die zich verhouden tot de publieke sfeer. Toch ontbreekt in Nederland een politiek geëngageerde praktijk van de kunst in de openbare ruimte en de daarbij behorende traditie. Evenmin is er in Nederland een opleiding die exclusief op de praktijk van beeldende kunst in de openbare ruimte is gericht en het daarbij horende engagement. Binnen het hoger kunstonderwijs wordt blijkbaar geen noodzaak gevoeld, of is geen expertise aanwezig, om te anticiperen op de verschillende, dwingende contexten van de huidige kunstpraktijk.
De (gast)redactie van Open 8 nodigde een aantal ‘professionals’ uit van gedachten te wisselen over hoger kunstonderwijs en kunst en openbare ruimte. Aan dit besloten gesprek, dat werd voorgezeten door filosoof Henk Oosterling, namen deel: Jeanne van Heeswijk, kunstenaar in de openbare ruimte; Henk Slager, hoofd Utrecht Graduate School of Visual Art and Design; Jouke Kleerebezem, kunstenaar en ‘advising researcher’ aan de ‘werkplaats’ Jan van Eyck Academie, Maastricht; Jan van Grunsven, kunstenaar en voormalig coördinator van de afdeling OK5 / kunst en publieke ruimte, ArtEz, Arnhem.
