Jorinde Seijdel, Redactioneel De kunstbiënnale als globaal fenomeen

De biënnale werd ooit geboren als de politieke vertegenwoordiger van de natiestaat. Vandaag heeft deze kunstinstitutie te maken met een stijgende globale concurrentie tussen places to be. De biënnale is tot een geliefde vorm van city marketing uitgegroeid, een van de redenen waarom we momenteel met een enorme groei van deze kunstpresentatievorm worden geconfronteerd. Kunstenaars en organiserende curatoren zijn zich alsmaar meer bewust dat ze in een neoliberale marktlogica worden ingeschreven en ontwikkelen dan ook strategieën om hier een antwoord op te geven.

Open bestaat dit jaar 5 jaar en ter gelegenheid hiervan wordt in samenwerking met gastredacteur Pascal Gielen, kunstsocioloog, een extra uitgave verzorgd.

Dit extra nummer van Open werd uitgebracht ter ere van het vijfjarig bestaan van het cahier in de huidige vorm en kwam tot stand in nauwe samenwerking met gastredacteur Pascal Gielen. Naar aanleiding van de eerste Brusselse Biënnale organiseerde Gielen met Het Vlaams-Nederlands Huis deBuren in Brussel, met BAM, het Vlaams steunpunt voor Beeldende, Audio-visuele en Mediakunst en met zijn Lectoraat Kunstpraktijk in de Samenleving van de Fontys Hogeschool voor de Kunsten, op 19 oktober 2008 in Brussel een lezingen- en debattenprogramma, waarin de kunstbiënnale als globaal fenomeen ter discussie stond. De debatten reflecteerden over de hausse aan internationale kunstbiënnales – momenteel zijn er over de hele wereld zeker een paar honderd biënnales actief. Tevens beschouwden ze hoe de kunstbiënnale, begonnen als instrument binnen een natiestaatpolitiek, in toenemende mate wordt ingezet voor de ontwikkeling en marketing van steden en regio’s. Om dit te compenseren zetten biënnales steeds vaker het politieke op hun artistieke agenda. De terugkerende vraag in Brussel luidde dan ook: kunnen biënnales werkelijk een alternatieve politieke stem vormen in deze neopolitieke tijden?

De filosofen Chantal Mouffe, Michael Hardt en Boris Groys en de curatoren Molly Nesbit, Charles Esche en Maria Hlavajova spraken over de biënnale als model, concept en instrument, en over de geopolitieke, sociaal-culturele en economische ruimte waarin deze zich manifesteert. Een deel van de lezingen vormde de basis voor deze speciale uitgave van Open, die deze keer zonder de vaste rubrieken verschijnt. Aangevuld met een inleidend artikel van Pascal Gielen, nieuwe teksten van Brian Holmes, Irit Rogoff en Simon Sheikh en met de herpublicatie van een exemplarisch essay van Thierry de Duve, ontstond een ‘reader’, waarin de kunstbiënnale als globaal fenomeen niet alleen vanuit een kunsttheoretisch discours of vanuit de praktijk van de curator, maar ook vanuit meer sociologische en politiek-filosofische vertogen geanalyseerd en benaderd wordt. Sommige teksten gaan direct in op de biënnale, terwijl in andere essays, bijvoorbeeld die van Hardt en Mouffe, eerder verschillende condities en verhoudingen zichtbaar worden gemaakt van de sociale en politieke werkelijkheid waar de biënnale deel van uitmaakt, en waarin voorstellen worden gedaan of vragen worden gesteld die de kunst en haar scene zich zouden kunnen aantrekken. Het resultaat van de reflecties en proposities in Open 16 is bepaald niet eenduidig, maar uit alle ‘strategieën in neopolitieke tijden’ die worden uitgesproken, spreekt de urgentie om de biënnale als globaal fenomeen niet for granted te nemen. Ook klinkt het besef door dat ze niet los kan worden gezien van de neoliberale marktlogica.

In de context van Open als een anthologische serie waarin vanuit een cultureel perspectief de veranderende condities van het publieke domein worden onderzocht, vormt het onderwerp van de biënnale een mogelijkheid om in te gaan op de wijze waarop dit fenomeen en haar legitimerende discoursen zich verhouden tot het denken over de stad en urbane politiek, tot nieuwe opvattingen van openbaarheid en tot de implicaties van processen als globalisering en mediatisering. De redactie van Open dankt Pascal Gielen voor zijn genereuze inzet hierbij als gastredacteur. Ook gaat onze grote dank uit naar de co-producenten van Open 16, Dorian van der Brempt, directeur van deBuren, Dirk de Wit van BAM, en Fontys Hogeschool voor de Kunsten. Last but not least: dank aan SKOR die ons in alle redactionele vrijheid de reeks laat ontwikkelen.