Sinds 1984 bestaat er een regeling die het mogelijk maakt kunstprojecten te realiseren bij nieuwbouw van instellingen voor volksgezondheid. Het toenmalige Praktijkbureau Beeldende Kunstopdrachten werd destijds belast met de uitvoering van die regeling.
Volgens Tom van Gestel, artistiek leider bij SKOR en voorheen hoofd van het Praktijkbureau voor Beeldende Kunstopdrachten, is het realiseren van kunstprojecten in verpleeghuizen, waar psychogeriatrische patiënten verblijven, een uiterst moeilijke opgave. Van de kunstenaar wordt een grote mate aan betrokkenheid verlangd bij deze moeilijk toegankelijke doelgroep.
Anders dan schrijvers, filmers en fotografen, die van binnen naar buiten werken is de beeldend kunstenaar gedwongen juist van buiten naar binnen te werken. Hierbij is de steun van de opdrachtgever onontbeerlijk. Zonder een gemotiveerde en geïnteresseerde opdrachtgever is elke poging tot het realiseren van een kunstwerk gedoemd te mislukken. Het is zonder meer lastig om in de institutionele context van het verpleeghuis een kunstwerk te realiseren dat recht doet aan de situatie in het tehuis èn van betekenis is binnen de kunst zelf. Desondanks worden er wel degelijk interessante kunstwerken gerealiseerd, die onze zelfgenoegzame maatschappij een spiegel voor kunnen houden.
Aandacht voor de demente medemens in architectuur en kunst
Volgens een rapport van de Gezondheidsraad zal het aantal patiënten dat lijdt aan de ziekte van Alzheimer in 2050 verdubbeld zijn in Nederland. Dat betekent niet alleen veel extra verpleeghuizen, maar ook een enorme toename aan personeel. Hoewel de Gezondheidsraad en de Stichting Alzheimer alarm geslagen hebben, is de maatschappij slecht toegerust op deze 'grijze tijdbom'. Er is vooralsnog veel te weinig geld en er is nauwelijks toegewijd en geschoold personeel. En met name dat laatste is zorgelijk omdat de zorg steeds intensiever wordt.
De laatste jaren richt de zorg in psychogeriatrische verpleeghuizen zich veel sterker dan voorheen op de belevingswereld van de patiënten. Deze zogeheten 'belevingsgerichte zorg' is persoonlijk en emotioneel en sluit in sociologisch en historisch opzicht aan bij de persoon.
In de architectuur en het interieur van de verpleeghuizen zien we volgens Liesbeth Melis, architectuurhistorica en publicatiemedewerker bij SKOR, dat de vormgeving en de typologie van de ruimte steeds vaker inspeelt op deze ontwikkelingen en ze mogelijk zelfs stimuleert. Ook de beeldende kunst zoekt naar manieren om de leefomstandigheden te verbeteren van een groeiende groep bewoners, die buiten de maatschappij dreigt te vallen, maar die net als ieder mens een fundamenteel recht heeft om op een menswaardige manier de laatste levensdagen door te brengen.
Liesbeth Melis
Redactioneel
Online artikel
Steeds vaker zien we dat kunstenaars aansluiting zoeken bij de werkelijke behoeftes en verlangens van mensen. De laatste Documenta in Kassel stond zelfs volledig in het teken van het engagement, veelal vanuit een onvrede met de globale markteconomie. Het is een engagement met een sterk politiek getinte lading.
Douwe Draaisma
Een soort van blijven
Online artikel
Aan de hand van voorbeelden uit de literatuur en de fotografie schetst Douwe Draaisma, docent geschiedenis van de psychologie aan de Rijksuniversiteit van Groningen, de betekenis van de ziekte van Alzheimer voor de belevingswereld van zowel de patiënt als zijn familie en vrienden. Volgens Draaisma begint en eindigt Alzheimer met een paradox: in het begin wordt het zogeheten prospectief geheugen aangetast, terwijl aan het einde alles verloren is gegaan wat de persoon, die iemand ooit is geweest, in herinnering brengt.
Tom van Gestel
Sasha Brodsky
Online artikel
Eind 1996 werden Paul Vendel en Sacha Brodsky geselecteerd om een werk te maken voor het Verpleeghuis Rijkckehove in Capelle aan de IJssel. Het buitenwerk van Paul Vendel zinspeelde op het hygiënisch ritueel binnen, terwijl de bijdrage van Brodsky het geheugen en de herinnering tot onderwerp heeft. Omdat het werk van Vendel buiten het thema valt van nummer 3 van Open wordt hier verder niet op ingegaan.
Nicolette Gast, Ellen Burgmans & Roy Villevoye
Kleine Kempenhof Atlas
Online artikel
Achter een lange gebogen glazen gevel ligt de recreatieruimte, waar bewoners en bezoekers elkaar ontmoeten, waar gegeten en gedronken, gerookt en gefeest kan worden. De kunstcommissie sprak haar voorkeur uit voor enkele grote fotowerken. Aanvankelijk was het de bedoeling dat de foto’s in de recreatieruimte zelf zouden komen. Toen bleek dat de grootste wand van glas zou worden, bleef er weinig muuroppervlak over om grote formaten op te kunnen hangen.
Romy Finke
Project bij het nieuwe verpleeghuis voor psychogeriatrische patiënten Vijverdal
Online artikel
Achter het psychiatrisch centrum Vijverdal staat sinds kort een nieuw verpleeghuis voor psychogeriatrische patiënten naar ontwerp van Architecten aan de Maas. Voorheen was deze groep bewoners ondergebracht op een verdieping in de hoogbouw van Vijverdal. Het nieuwe complex is slechts één laag hoog en bestaat uit vier paviljoens, die via gangen met glaspuien aan elkaar zijn geschakeld.
Airplant en De Geuzen
Dagdroom Generator
Online artikel
De ZonMw Stimuleringsprijs 2002 is een jaarlijks terugkerende prijsvraag. Het is een initiatief van Zorg Onderzoek Nederland, dat zich inzet voor innovatie in de gezondheidszorg. In 2002 staat de prijs in het teken van communicatie in de zorg, een onderwerp dat aanleiding gaf om voor het eerst kunstenaars en ontwerpers in te schakelen.
Tom van Gestel
Kunst in de vergeethoek
Online artikel
Volgens Tom van Gestel, artistiek leider bij SKOR en voorheen hoofd van het Praktijkbureau voor Beeldende Kunstopdrachten, is het realiseren van kunstprojecten in psychogeriatrische verpleeghuizen een uiterst moeilijke opgave. Van de kunstenaar wordt een grote mate aan betrokkenheid verlangd bij deze moeilijk toegankelijke groep bewoners.
Govert Grosfeld
Marrie Bot
Online artikel
De Stichting Humanitas had voor het kunstproject in verpleeghuis Hannie Dekhuizen een programma van eisen opgesteld waar de patiënt de primaire doelgroep vormde en de afdeling hun primaire domein was.
Ronald van Tienhoven
Mirjam de Zeeuw
Online artikel
Verpleeghuis De Poort bevindt zich op loopafstand van het gebouw waar ik woon en werk. Als ik mijn voordeur aan de Da Costakade verlaat, rijst de hoge gevel van het gebouw in de verte op. Soms vraag ik me licht verontrust af of dát de plek is waar ik de laatste fase van mijn levensavond zal moeten doorbrengen.
Govert Grosfeld
Hans van Bentem
Online artikel
Op vier psychogeriatrische afdelingen van dit verzorgings- en verpleegtehuis heeft Hans van Bentem vier grote landschappen gemaakt. Met veelkleurige materialen in verschillende traditionele technieken worden de lente, de zomer, de herfst en de winter voorgesteld.
Dees Linders
Cor Dera
Online artikel
De intrigerende nieuwe sculptuur die Cor Dera onlangs plaatste in de beeldentuin van Museum Kröller Muller toont helder zijn intenties. Dit driehoeksbord samengesteld uit drie billboards van 500 x 335 cm toont aan alle drie de zijdes een foto van een honderdmaal vergrootte blauwtjes, een inheemse vlindersoort.
Peter de Cupere
Smelloflowers
Online artikel
De ZonMw Stimuleringsprijs 2002 is een jaarlijks terugkerende prijsvraag. Het is een initiatief van Zorg Onderzoek Nederland, dat zich inzet voor innovatie in de gezondheidszorg. In 2002 staat de prijs in het teken van communicatie in de zorg, een onderwerp dat aanleiding gaf om voor het eerst kunstenaars en ontwerpers in te schakelen.
Liesbeth Melis
Aandacht voor de demente medemens in architectuur en kunst
Online artikel
De laatste jaren richt de zorg in psychogeriatrische verpleeghuizen zich steeds meer op de belevingswereld van de patiënten. De ontwikkelingen in de architectuur en het interieur van de verpleeghuizen sluiten hier nauw bij aan. Ook de beeldende kunst zoekt naar manieren om contact te bewerkstelligen met een groeiende groep bewoners, die buiten de maatschappij dreigt te vallen, maar die net als ieder mens een fundamenteel recht heeft om op een menswaardige manier de laatste levensdagen door te brengen.
Govert Grosfeld
Zeven fotografen
Online artikel
In verpleeghuis Lindendael rouleren zeven fotoseries en twee series affiches langs de negen afdelingen, zowel bij de afdeling psychogeriatrie als bij de afdeling somatiek. De opdracht die aan de zeven fotografen gegeven werd had als thema ‘het Westfriese landschap’ en was bedoeld om bewoners en bezoekers het landschap waar ze hun herkomst hadden te laten herkennen. De affiches zijn reproducties van oude reclameaffiches, die destijds overal hingen. Ze spreken nog meer aan dan de foto’s.
Erik Weeda
Online artikel
Geurmoleculen worden opgenomen door de sensoren van de neus, beelden worden door de ogen geregistreerd, geluiden worden opgevangen door het trommelvlies, smaakstoffen glijden langs papillen, de zenuwtoppen vlak onder de huid scannen tactiele gewaarwordingen.
Tom van Gestel
Stephan Shanabrook
Online artikel
Anders dan bij de meeste verpleeghuizen, waar nieuwbouw de aanleiding vormt voor een kunstwerk, betrof het hier de renovatie van een monumentaal gebouw uit 1782. Het gebouw was oorspronkelijk gebouwd om bedelaars, tuchtelingen en hun kinderen onder de 12 jaar een onderdak te bieden. Pas in de jaren zestig van de vorige eeuw besloot het stadsbestuur het inmiddels als bejaardenhuis in gebruik genomen gebouw om te vormen tot verpleeghuis en kreeg het de naam Dr. Sarphatihuis.
Suchan Kinoshita
Instrumentarium
Online artikel
De ZonMw Stimuleringsprijs 2002 is een jaarlijks terugkerende prijsvraag. Het is een initiatief van Zorg Onderzoek Nederland, dat zich inzet voor innovatie in de gezondheidszorg. In 2002 staat de prijs in het teken van communicatie in de zorg, een onderwerp dat aanleiding gaf om voor het eerst kunstenaars en ontwerpers in te schakelen.
