SKOR - OPEN 3 Kunst in psychogeriatrische verpleeghuizen

OPEN 3 Redactioneel

Rob Meerman — Sun, 23 Jan 2005 18:09:08 +0100

Steeds vaker zien we dat kunstenaars aansluiting zoeken bij de werkelijke behoeftes en verlangens van mensen. De laatste Documenta in Kassel stond zelfs volledig in het teken van het engagement, veelal vanuit een onvrede met de globale markteconomie. Het is een engagement met een sterk politiek getinte lading. In de kunst en (semi-)openbare ruimte is engagement een voorwaarde om tot een goed werk té kunnen komen. Zonder dat blijft het kunstwerk in de context van die specifieke plek en functie te vrijblijvend en roept het meer vragen op dan dat het zichzelf verklaart. Het stellen van vragen zoals voor wie is het werk bedoeld en wat zou het voor die gebruiker kunnen betekenen is dan ook absoluut noodzakelijk.

Kunst in de vergeethoek

Rob Meerman — Sun, 23 Jan 2005 18:19:21 +0100

Volgens Tom van Gestel, artistiek leider bij SKOR en voorheen hoofd van het Praktijkbureau voor Beeldende Kunstopdrachten, is het realiseren van kunstprojecten in psychogeriatrische verpleeghuizen een uiterst moeilijke opgave. Van de kunstenaar wordt een grote mate aan betrokkenheid verlangd bij deze moeilijk toegankelijke groep bewoners. Desondanks worden binnen deze institutionele context wel degelijk interessante kunstwerken gerealiseerd, die onze zelfgenoegzame maatschappij een spiegel voor kunnen houden.

Aandacht voor de demente medemens in architectuur en kunst

Rob Meerman — Wed, 10 May 2006 12:16:35 +0200

De laatste jaren richt de zorg in psychogeriatrische verpleeghuizen zich steeds meer op de belevingswereld van de patiënten. De ontwikkelingen in de architectuur en het interieur van de verpleeghuizen sluiten hier nauw bij aan. Ook de beeldende kunst zoekt naar manieren om contact te bewerkstelligen met een groeiende groep bewoners, die buiten de maatschappij dreigt te vallen, maar die net als ieder mens een fundamenteel recht heeft om op een menswaardige manier de laatste levensdagen door te brengen.

‘Een soort van blijven’

Rob Meerman — Sun, 23 Jan 2005 18:23:33 +0100

Aan de hand van voorbeelden uit de literatuur en de fotografie schetst Douwe Draaisma¹, docent geschiedenis van de psychologie aan de Rijksuniversiteit van Groningen, de betekenis van de ziekte van Alzheimer voor de belevingswereld van zowel de patiënt als zijn familie en vrienden.
Volgens hem begint en eindigt Alzheimer met een paradox: in het begin wordt het zogeheten prospectief geheugen aangetast, terwijl aan het einde alles verloren is gegaan wat de persoon, die iemand ooit is geweest, in herinnering brengt.

Marrie Bot

Rob Meerman — Fri, 11 Feb 2005 09:40:11 +0100

De Stichting Humanitas had voor het kunstproject in verpleeghuis Hannie Dekhuizen een programma van eisen opgesteld waar de patiënt de primaire doelgroep vormde en de afdeling hun primaire domein was. De aanpak verschilde van de meeste kunstopdrachten in de gezondheidszorg vanwege de sterke aandacht voor de belevingswereld van de patiënt. In dit verpleeghuis zijn de slaapkamers en de gangen naar de slaapkamers overdag niet toegankelijk voor bewoners die niet bedlegerig zijn. Behalve in de dagverblijven verblijven deze bewoners in de rondgaande gang die een aantal dagverblijven met elkaar ve

Zeven fotografen

Rob Meerman — Sun, 23 Jan 2005 18:25:29 +0100

In verpleeghuis Lindendael rouleren zeven fotoseries en twee series affiches langs de negen afdelingen, zowel bij de afdeling psychogeriatrie als bij de afdeling somatiek. De opdracht die aan de zeven fotografen gegeven werd had als thema ‘het Westfriese landschap’ en was bedoeld om bewoners en bezoekers het landschap waar ze hun herkomst hadden te laten herkennen. De affiches zijn reproducties van oude reclameaffiches, die destijds overal hingen. Ze spreken nog meer aan dan de foto’s.

Sasha Brodsky

Rob Meerman — Fri, 17 Feb 2006 13:03:53 +0100

Eind 1996 werden Paul Vendel en Sacha Brodsky geselecteerd om een werk te maken voor het Verpleeghuis Rijkckehove in Capelle aan de IJssel. Het buitenwerk van Paul Vendel zinspeelde op het hygiënisch ritueel binnen, terwijl de bijdrage van Brodsky het geheugen en de herinnering tot onderwerp heeft. Omdat het werk van Vendel buiten het thema valt van nummer 3 van Open wordt hier verder niet op ingegaan.

Mirjam de Zeeuw

Rob Meerman — Wed, 26 Jan 2005 11:49:50 +0100

Verpleeghuis De Poort bevindt zich op loopafstand van het gebouw waar ik woon en werk. Als ik mijn voordeur aan de Da Costakade verlaat, rijst de hoge gevel van het gebouw in de verte op. Soms vraag ik me licht verontrust af of dát de plek is waar ik de laatste fase van mijn levensavond zal moeten doorbrengen.

Erik Weeda

Rob Meerman — Sun, 23 Jan 2005 18:27:42 +0100

In zijn roman ''The Third Policeman'' beschrijft de Ierse schrijver Flann O’ Brien de verrichtingen van een onderzoeker genaamd De Selby, wiens wetenschappelijke theorieën en experimenten een hoog absurdistisch gehalte hebben. Zo vindt hij het onnodig om zich fysiek te verplaatsen, zolang alle ingrediënten van de reis maar aanwezig zijn: bandopnamen van de geluiden van een havenstad, de geur van teer, vis en zeewater, foto’s van aangemeerde schepen, de werkliederen van vissers, het gekrijs van meeuwen… ingrediënten die tezamen een optelsom van de reisbestemming vormen.

Roy Villevoye

Rob Meerman — Thu, 16 Mar 2006 10:48:09 +0100

Achter een lange gebogen glazen gevel ligt de recreatieruimte, waar bewoners en bezoekers elkaar ontmoeten, waar gegeten en gedronken, gerookt en gefeest kan worden. De kunstcommissie sprak haar voorkeur uit voor enkele grote fotowerken. Aanvankelijk was het de bedoeling dat de foto’s in de recreatieruimte zelf zouden komen. Toen bleek dat de grootste wand van glas zou worden, bleef er weinig muuroppervlak over om grote formaten op te kunnen hangen.

Hans van Bentem

Rob Meerman — Fri, 11 Feb 2005 09:42:26 +0100

Op vier psychogeriatrische afdelingen van dit verzorgings- en verpleegtehuis heeft Hans van Bentem vier grote landschappen gemaakt.
Met veelkleurige materialen in verschillende traditionele technieken worden de lente, de zomer, de herfst en de winter voorgesteld.
De lente is uitgebeeld in mozaïek, de zomer bestaat uit een spiegel met keramiek, de herfst is een wandkleed met textielapplicatie, terwijl de winter door gebrandschilderd glas-in-lood in een lichtbak is verbeeld. In het centrum voor dagbehandeling ontwierp Hans van Bentem een sculptuur van gestapelde objecten, die herkenbare huiselijke zaken zoals een koffer, een poes, een aquarium en een knot wol voorstellen.
Het werk combineert een aantal populaire conventies in een feestelijke vormgeving om herkenbaar en aantrekkelijk te kunnen zijn, in de eerste plaats voor de bewoners zelf. Dat de vormgeving voor sommigen kinderachtig aan zou kunnen doen, wordt niet als een bezwaar beschouwd. In zijn vrije werk hanteert Hans van Bentem net zo’n populair vrolijke vormgeving, die in een kunstgalerie een ironische bijbetekenis heeft. De ironie ervan is aan demente bejaarden waarschijnlijk niet besteed en blijft voorbehouden aan personeel en bezoekers.

Stephan Shanabrook

Rob Meerman — Fri, 11 Feb 2005 09:44:10 +0100

Anders dan bij de meeste verpleeghuizen, waar nieuwbouw de aanleiding vormt voor een kunstwerk, betrof het hier de renovatie van een monumentaal gebouw uit 1782. Het gebouw was oorspronkelijk gebouwd om bedelaars, tuchtelingen en hun kinderen onder de 12 jaar een onderdak te bieden. Pas in de jaren zestig van de vorige eeuw besloot het stadsbestuur het inmiddels als bejaardenhuis in gebruik genomen gebouw om te vormen tot verpleeghuis en kreeg het de naam Dr. Sarphatihuis.

Romy Finke

Rob Meerman — Fri, 11 Feb 2005 09:44:32 +0100

Achter het psychiatrisch centrum Vijverdal staat sinds kort een nieuw verpleeghuis voor psychogeriatrische patiënten naar ontwerp van Architecten aan de Maas. Voorheen was deze groep bewoners ondergebracht op een verdieping in de hoogbouw van Vijverdal. Het nieuwe complex is slechts één laag hoog en bestaat uit vier paviljoens, die via gangen met glaspuien aan elkaar zijn geschakeld. De gangen bieden uitzicht op de binnentuinen en het Limburgse heuvellandschap, waardoor het geheel een aangename landelijke sfeer heeft.
Toen Romy Finke gevraagd werd om voor het nieuwe verpleeghuis Grubbeveld een kunstwerk te maken, dacht zij in eerste instantie aan het fotograferen van de bewoners. Zij had al eerder gewerkt met junkies die in Heerlen in een verslaafdenkliniek werden behandeld en had gemerkt dat het portretteren van deze mensen ze weer een gevoel van eigenwaarde en trots gaf.

Cor Dera

Rob Meerman — Fri, 11 Feb 2005 09:44:50 +0100

De intrigerende nieuwe sculptuur die Cor Dera onlangs plaatste in de beeldentuin van Museum Kröller Muller toont helder zijn intenties.
Dit driehoeksbord samengesteld uit drie billboards van 500 x 335 cm toont aan alle drie de zijdes een foto van een honderdmaal vergrootte blauwtjes, een inheemse vlindersoort. Dit werk toont natuur als een uiterst ingenieus bouwsel. Dera is niet zozeer geïnteresseerd in schoonheid in romantische en emotionele zin, maar in de schoonheid van natuur als totale constructie, met inbegrip van veranderingen in vorm en betekenis veroorzaakt door ontwikkelingen in de wetenschap. Gentechnologie neemt de plaats in van natuurlijke selectie. Met zijn werk wil Cor Dera de gefotografeerde natuur tonen als een parallelle nieuwe vorm van natuur, naast of in plaats van de natuur die we niet meer of die we slecht kennen.

Artikel uit Open 3: Zinnenprikkelende Instrumenten

Rob Meerman — Tue, 20 Nov 2007 14:08:49 +0100

De ZonMw Stimuleringsprijs 2002 is een jaarlijks terugkerende prijsvraag. Het is een initiatief van Zorg Onderzoek Nederland, dat zich inzet voor innovatie in de gezondheidszorg. In 2002 staat de prijs in het teken van communicatie in de zorg, een onderwerp dat aanleiding gaf om voor het eerst kunstenaars en ontwerpers in te schakelen. In samenwerking met SKOR werden Peter de Cupere, Jeroen Doorenweerd, De Geuzen in samenwerking met Airplant, Suchan Kinoshita, Maurer United Architects en Marc Müller uitgenodigd plannen te ontwikkelen voor een aantal verschillende vragen en locaties, maar altijd met betrekking tot het verbeteren van de onderlinge communicatie.
De voorstellen van Peter de Cupere, Airplant & De Geuzen en Suchan Kinoshita hebben betrekking op de leefomgeving van dementerende ouderen, en zijn hier opgenomen. De overige voorstellen zijn ontwikkeld voor andere gebieden in de zorg en blijven buiten beschouwing.
Suchan Kinoshita's instrumentarium gerealiseerd

Airplant en De Geuzen

Rob Meerman — Tue, 20 Nov 2007 16:12:09 +0100

Peter de Cupere

Rob Meerman — Tue, 20 Nov 2007 14:17:31 +0100

Colofon & Personalia OPEN 3

Rob Meerman — Tue, 08 Mar 2005 14:05:01 +0100

Personalia

Mariska van den Berg
projectcoördinator bij SKOR

Douwe Draaisma
docent geschiedenis van de psychologie aan de Rijksuniversiteit van Groningen

Nicolette Gast
adviseur bij het
Praktijkbureau voor Beeldende Kunstopdrachten van 1997 tot 1999 en bij SKOR van 1999-2001

Tom van Gestel
hoofd voormalige Praktijkbureau Beeldende Kunstopdrachten, nu artistiek leider SKOR

Govert Grosfeld
projectcoördinator bij SKOR (voorheen Praktijkbureau Beeldende Kunstopdrachten)

Dees Linders
projectcoördinator bij